امير كه منتظر فرصت مناسبى براى تأمين منافع ايران بود ، چون ديد مير ابراهيم مستأجر شيلات به اتكاء روسيه از پرداخت اجاره بهاى شيلات ، سرباز مىزند ، اجاره را فسخ و در سال 1267 قمرى ، با ميرزا اسماعيل خان و محمد ولىبيك قرارداد را از نو منعقد كرد و اجارهء بهاى شيلات را به سالى 25 هزار تومان ترقى داد ، و اين جريان را بكاردار ايران در هشتر خان نوشت و در پايان تأكيد كرد كه « . . . امر و مقرر مىفرماييم كه من بعد ، عاليجاهان مشار اليهما را مباشر شيلات دانسته ، هرگونه مهمى به آن عاليجاه اظهار نمايند لازمهء تقويت را به عمل آورده كوتاهى ننمايند و در عهده شناسند . « 1 » كار شيلات با مرگ امير كبير و روى كار آمدن ميرزا آقا خان نورى ، رو به پريشانى نهاد . در نتيجهء ضعف حكومت مركزى ، بهره‌بردارى كافى از شيلات ممكن نبود . دولت نمىتوانست از تجاوز ماهيگيران و كشتيهاى روس جلوگيرى كند ، در نتيجه درآمد دولت نه تنها از زمان امير كبير بلكه از عهد حاجى ميرزا آقاسى هم كمتر شده بود . اگرچه از 1275 قمرى ، شيلات به ظاهر ، با واسطه ، در دست ميرزا ابراهيم خان دريابيگى بود ، اما اتباع تزارى در زمان وى ، قطعه‌قطعه ، از شيلات بهره‌بردارى مىكردند و وجه ناچيزى به او مىدادند . كاهش درآمد دولت ، افزايش هزينه‌ها ، بىبندوبارى و نادرستى و بيكفايتى زمامداران ، كار را به جايى رسانيد كه سرانجام ، شاه و سپهسالار با اجاره دادن سراسر شيلات ، به يك تن از اتباع روس رضايت دادند . پس از چندى ناصر الدين شاه ، شيلات را به كامران ميرزا ، نايب السلطنه ، يكى از پسران خود ، واگذار كرد و وى با روسها كنار آمد و با افزودن 6 هزار تومان به اجاره‌بهاى سالانه ، براى شش سال ديگر ، امتياز را تمديد كرد . پس از گذشتن سه سال ، در زمان اتابك ، ميزان اجاره را اندكى افزودند و براى مدت 25 سال ، اجاره را با ليانازوف تمديد كردند . در عهد مظفر الدين شاه نيز به علت درماندگى دولت ، روسها همچنان به مظالم خود ادامه مىدادند . بازرگانى ايرانيان در عهد قاجاريه در دوره صفويهء ، بازرگانى ايران با روسيه بيش از بازرگانى ايران با كشورهاى ديگر بوده است در دورهء قاجاريان نيز مناسبات بازرگانى ايران با روسيه بر ديگر كشورها فزونى داشته است بطورى كه هفت هشتم بازرگانى ايران با روسيه و انگلستان بود ، و از اين هفت قسمت ، هم 5 / 4 قسمت با روس و بقيه با انگليس بود . « 2 » البته روسها بيشتر فراورده‌هاى ايران را مىخريدند و بيشتر نيازهاى اقتصادى ايران را برمىآوردند و اين حسن مناسبات چند سبب داشت : نخست آنكه روسيه با ايران همسايه بود و ايران مىتوانست نيازمنديهاى اقتصادى خود را از اين كشور زودتر ، ارزانتر و آسانتر از جاهاى ديگر بدست آورد ؛ از طرف ديگر ، چون راه عبور بسيارى از كالاهاى خارجى از روسيه بود و روسها با اشكالتراشيهاى گوناگون مانع عبور كالاى ديگر از كشور خود مىشدند ، به اين ترتيب ، كالاهاى روسى مخصوصا قند و قماش و بلور و جز اينها به ايران مىرسيد و در مقابل ، روسها خريدار

--> ( 1 ) . همان . ص 411 . ( 2 ) . ر ك : گنج شايگان . پيشين ، ص 9 .